حمله به میراث فرهنگی اوکراین در سال ۲۰۱۴ و با ورود روسیه به شبه جزیرۀ کریمه آغاز شد و با حملات تمام عیار و تجاوزهای نظامی این کشور در فوریه ۲۰۲۲، شدت گرفت. از همان ابتدا، محوطههای فرهنگی و مذهبی، به صورت نمادین مورد هدف قرار گرفتند. نیروی نظامی روس، به طور مرتب به ویرانگری و غارت مکانهایی پرداخت که با هویتِ ملی و مذهبی اوکراینیها درآمیخته بود. این مکانها شامل کلیساها، موزهها، بایگانیها، کتابخانهها و بناهای یادمانی است که عمدتاً در مناطق شرقی و جنوبی اوکراین چون خارکیف، دونتسک، لوهانسک و خرسون قرار داشتند. هدف قرار دادن عمدی میراث نه به عنوان تخریبی که به دنبال حملات نظامی صورت گرفته باشد بلکه به عنوان بخشی از یک استراتژی گستردۀ ایدئولوژیکی برای حذف هویت اوکراینی و سست کردن اتحاد فرهنگی آن ملت بود.
هر دو طرف جنگ، به حمله به میراث فرهنگی یکدیگر متهم شدند. ارتش روس به سازههای نمادین مذهبی، برای از هم گسیختنِ اتحاد معنوی که بیشتر برپایۀ مسیحیت ارتدوکس بود، حمله کرد؛ در حالی که اوکراینیها از قرار معلوم، کلیساهای مربوط به اسقف بزرگ در مسکو را مورد هدف قرار دادند تا روابط مذهبی با روسیه را قطع کرده و بر استقلال فرهنگی تاکید بورزند.
تا پایان سال ۲۰۲۲، گزارشها گستردگیِ ویرانیها را تایید کردند: بیش از ۱۴۰۰۰۰ بنا تخریب و بیش از ۱۵۰ محوطۀ فرهنگی، به طور نیمه یا کامل ویران شدند. برای مثال کلیساها، موزهها، بناهای یادمانیِ تاریخی، کتابخانهها و مراکز فرهنگی و حتی محوطه های میراث جهانیِ یونسکو، چون”کلیسای جامع سنت سوفیا“ در کییف و مرکز تاریخی لووف، در معرض خطر قرار گرفتند. یونسکو همچنین تأیید کرد که بسیاری از محوطههای میراثی به طور عمدی توسط سربازان روس غارت شدهاند، آثار ارزشمندی دزدیده شده و به صورت غیرقانونی از کشور خارج و فروخته شدهاند. در برخی موارد، مدیران موزهها نیز، ربوده شدند.
انگیزههای تخریب میراث فرهنگی در دوران جنگ، پیچیده و چندوجهی است. پژوهشگران چهار عامل اصلی را در این زمینه شناسایی کردهاند: خشونتهای هویتی مبتنی بر اختلافات قومی یا مذهبی، غارت و قاچاق اشیاء فرهنگی برای کسب درآمد غیرقانونی، ضعف یا سرکوبگر بودن حکومتها در مناطق جنگزده و حضور همزمان گردانندگان دولتی و غیردولتی. هر چهار عامل در بحران اوکراین قابل مشاهدهاند.
در واکنش به این تهدیدها، دولت اوکراین، سازمانهای بینالمللی و نهادهای مدنی، اقدامات گستردهای را برای حفاظت از میراث فرهنگیِ کشور انجام دادهاند. آثار قابلانتقال مانند نقاشیها و نسخههای خطی به مکانهای امن منتقل شدهاند؛ برخی مکانهای فرهنگی با کیسههای شن، سیستمهای ضدحریق و فوم، ایمنسازی شدهاند. امنیت در مکانهای پرخطر افزایش یافته و برخی آثار یا به خارج از کشور منتقل شده و یا بهطور پنهانی در زیر زمین نگهداری میشوند. همچنین، هزاران اثر دیجیتالسازی و مدلسازیِ سهبعدی شده و پایگاههای اطلاعاتیِ پشتیبان برای آنها تهیه شده است. علاوه بر این، کمپینهای آگاهیبخشی عمومی و آموزشهای نظامی نیز بر اهمیت حفاظت از میراث فرهنگی تأکید دارند.
نهادهای بینالمللی نیز نقش فعالی ایفا کردهاند. یونسکو نماد محافظِ «سپرِ آبی» را طبق کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه بر بناهای فرهنگی در شهرهایی چون کییف، لویو و اودسا نصب کرده است. همچنین از تصاویر ماهوارهای، گزارشهای شاهدان عینی و ارزیابیهای تخصصی برای تأیید گزارشهای تخریب، استفاده شده است. یونسکو از پروژههای حفاظت دیجیتال نیز حمایت میکند تا حافظۀ فرهنگی حتی در برابر نابودی فیزیکی حفظ شود.
با وجود این تلاشها، آینده همچنان نامطمئن است. جنگ ادامه دارد و بسیاری از مکانهای فرهنگی، بهویژه در مناطق مرزی، همچنان در معرض خطر شدید قرار دارند. کارشناسان تأکید میکنند که حفاظت از میراث فرهنگی اوکراین نهتنها یک تعهد حقوقی و تاریخی، بلکه عملی حیاتی در برابر نابودیِ فرهنگی و تضعیف هویت ملی آن کشور است. حفظ این میراث، بخشی اساسی از مقاومت و پایداری بلندمدت اوکراین بهشمار میرود.
