سوریه پیش از داعش و پروژۀ ”مردان آثار تاریخی“
سوریه پیش از ظهور داعش و شدت گرفتن جنگ داخلی، یکی از غنی‌ترین مواریث فرهنگی جهان را در خود جای داده بود؛ مجموعه‌ای شامل شهرهای باستانی، محوطه‌های باستان‌شناسی و بناهای یادمانی. از مشهورترین این آثار می‌توان به پالمیر، حلب، آفامیا، ابلا، ماری و عمارت‌های تاریخی اشاره کرد که بازتابی از پیشینۀ فرهنگی و تاریخی متنوع سوریه بودند. برخی از این محوطه‌ها مانند دژ شهسواران و شهر تاریخی حلب، توسط یونسکو به‌عنوان میراث جهانی ثبت شده بودند.
با آغاز جنگ داخلی در مارس ۲۰۱۱، فصلی ویرانگر برای میراث فرهنگی سوریه رقم خورد. اعتراض‌های صلح‌آمیز به سرعت به درگیری‌های مسلحانه میان نیروهای دولتی و گروه‌های مخالف بدل شد و فروپاشی حقوقی و مدنی کشور را در پی داشت. این وضعیت به غارت و تخریب گستردۀ موزه‌ها و محوطه‌های باستانی انجامید. در شرایطی که مردم با مشکلات اقتصادی و ناامیدی دست‌به‌گریبان بودند، برخی برای بقا به تاراج محوطه‌های مشهوری چون حلب، دورا اروپوس و ماری روی آوردند؛ موضوعی که تصاویر ماهواره‌ای نیز به‌خوبی آن را نشان می‌دهند.
عملیات نظامی دولت و مخالفان، دامنۀ ویرانی‌ها را افزایش داد. گلوله‌باران‌ها خسارت سنگینی بر مسجد جامع اموی حلب وارد کرد و نابودی منارۀ آن در سال ۲۰۱۳ به نمادی از میراث ازدست‌رفته بدل شد. محوطه‌های مهمی همچون پالمیر و دژ شهسواران نیز آسیب‌های جبران‌ناپذیری را متحمل شدند. با ظهور داعش، اوضاع وخیم‌تر شد. این گروه نه تنها به دلایل عقیدتی به نابودی معابد، مجسمه‌ها و آثار تاریخی پرداخت، بلکه با انگیزه‌های سودجویانه نیز دست به غارت زد. تخریب بی‌رحمانۀ پالمیر توسط آن‌ها، جهان را در بهت فرو برد.
در چنین شرایطی، باستان‌شناسان و فعالان میراث فرهنگی سوریه و جهان با الهام از «مردان آثار تاریخی» در جنگ جهانی دوم، گروهی با نام «میراث برای صلح» را بنیان گذاشتند. این سازمان مردم‌نهاد در اسپانیا شکل گرفت و اعضایش با وجود خطرات جدی، کوشیدند تا بخشی از میراث سوریه را حفظ کنند. اقدامات آنان شامل انتقال آثار قابل حمل از موزه‌ها، حفاظت موقت از موزاییک‌ها، ایمن‌سازی مجموعه‌های موزه‌ای با کیسه‌های شن و ثبت و مستندسازی آسیب‌ها بود. یکی از دستاوردهای مهم این گروه، انتقال صدها شیء ارزشمند از موزۀ پالمیر در ژوئیۀ ۲۰۱۵، درست پیش از ورود داعش به شهر بود. با وجود تلاش‌های بین‌المللی، از جمله محکومیت‌های یونسکو و سازمان ملل و تأکید بر پایبندی به کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه دربارۀ حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ، استفادۀ نظامی از محوطه‌های باستانی ادامه یافت. سوریه که خود از نخستین امضاکنندگان این معاهده بود، نتوانست مانع بهره‌برداری ستیزه‌جویان از این محوطه‌ها شود.
در نهایت، فعالیت‌های «میراث برای صلح» و دیگر سازمان‌های مشابه گرچه با محدودیت‌های فراوان همراه بود اما توانست بخشی از میراث منقول سوریه را نجات دهد و با ثبت و نقشه‌برداری GIS، زمینۀ بازسازی آینده را فراهم سازد. این فداکاری‌ها نه تنها برای پاسداری از آثار تاریخی، بلکه برای صیانت از هویت فرهنگی سوریه در بحبوحۀ جنگی ویرانگر بود که جامعۀ آن را به‌شدت چندپاره کرده بود.
