«جامعۀ باستانشناسی ایران»، نگرانی عمیق خود را نسبت به طرحی با عنوان «مقابله با نفوذ سرویسهای اطلاعاتی و دولتها یا نهادهای بیگانه در کشور» که محدودیتهای گستردهای بر همکارهای علمی، فرهنگی و پژوهشی با نهادها، مؤسسات و دانشگاههای خارجی اعمال میکند، اعلام میدارد. در حالی که این طرح ناظر بر برخی دغدغههای امنیتی است، به موارد و مسائلی از جمله حوزۀ میراث فرهنگی و یافتههای باستانشناسی نیز پرداخته که عملاً ماهیتی امنیتی ندارند. امنیتی کردن مسائل فرهنگی نه تنها موجب صیانت از آنها نخواهد شد بلکه به آسیبرسانی به این حوزه منجر میشود.
در شرایطی که وضعیت حفاریهای غیرمجاز و غارت اموال فرهنگی وارد مرحلۀ بحرانی شده و آسیبهای ناشی از این فعالیتها مصداق بارز نقض امنیت و تمامیت ارضی کشور است، طرح یادشده به جای تمرکز بر این معضل اساسی، محدویتهای گستردهای را بر ارتباط میان پژوهشگران ایرانی و نهادهای علمی جهانی اعمال میکند. این امر نه تنها موجب انزوای بیشتر جامعۀ علمی ایران خواهد شد؛ بلکه روند تحقیق، پژوهش، مستندسازی و معرفی میراث فرهنگی این سرزمین را نیز با آسیب جدی مواجه میسازد.
همکاریهای علمی بینالمللی، از جمله پروژههای باستانشناسی مشترک، بر پایۀ اصول شفافیت، اعتماد متقابل و احترام به حاکمیت ملی کشورها شکل می گیرند و نقش مهمی در حفاظت از میراث فرهنگی و گسترش نتایج پژوهشهای علمی ایفا میکنند. مطابق مواد ۳، ۴ و ۵ این طرح، هرگونه ارائۀ اطلاعات، گزارش یا آمار به نهادهای غیرایرانی یا تابع خارج بدون مجوز وزارت اطلاعات ممنوع بوده و «مرتکب به حبس و محرومیت دائمی از شغل مربوط محکوم میگردد». همچنین هرگونه همکاری با سایر نهادهای غیرایرانی، از جمله ارسال نمونههای پژوهشی و باستانشناسی به نهادهایی که در فهرست مجاز وزارت اطلاعات نام آنها ذکر نشده است، ممنوع و مشمول مجازات خواهد بود. اجرای چنین قانونی، در عمل به معنای انسداد ارتباطات علمی ایران با جهان و توقف همکاریهای پژوهشی در حوزههایی مانند باستانشناسی، دیرینه اقلیمشناسی، ژنتیک و علوم میانرشتهای مرتبط با فهم زیست انسان است.
ما تأکید میکنیم که همکاریهای علمی بینالمللی باید بر اساس معیارهای علمی و اخلاق حرفهای، نه نگاههای امنیتی یا محدودکننده، تنظیم شوند. مشارکت پژوهشگران ایران در پروژههای بین المللی، یکی از ابزارهای اصلی انتقال دانش، ارتقای استاندارهای پژوهشی و حفاظت از میراث فرهنگی این سرزمین است. هرگونه محدودسازی یا جرم انگاری ارتباطات علمی نه تنها به زیان جامعۀ دانشگاهی ایران خواهد بود، بلکه به اعتبار علمی و فرهنگی ایران در عرصه بینالمللی آسیب جدی وارد میکند.
در نهایت، اگر هدف واقعی صیانت و حفاظت از میراث و فرهنگ ایران است، راه آن بستن درها نیست، بلکه گشودن آن به روی همکاری، دانش و تعامل فرهنگی است. دفاع از منافع و هویت ایران در عرصۀ جهانی زمانی ممکن است که ایران در گفتگوی فرهنگی و علمی فعال باشد. هر صدایی که خلاف این مسیر را تبلیغ کند، در عمل نه مدافع، بلکه مانع رشد و اعتلا و صیانت فرهنگ و هویت ایران است.
جامعۀ باستانشناسی ایران از دولت و مجلس شورای اسلامی میخواهیم پیش از تصویب نهایی این طرح، با جامعۀ علمی و نهادهای فرهنگی کشور مشورت کنند تا از تصویب قوانینی که به انزوای علمی و تضعیف همکاریهای بینالمللی منجر می شود، جلوگیری گردد.
