افول تمدن هاراپا در دره سند (پاکستان) یکی از مسائلی است که درباره چرایی آن پاسخ روشن و قطعی وجود ندارد. پژوهشگران تا به حال فرضیات متعددی ارائه کردهاند و عوامل چندی را برشمردهاند، از جمله تهاجم خارجی، عوامل اقتصادی و تغییرات اقلیمی. این تمدن که از ۲۶۰۰ تا ۱۹۰۰ سال پیش از میلاد دوران عظمت و گستردگی خود را گذرانده است، با شهرهای متعدد و بزرگ، سیستم منظم شهری و تولیدات صنعتی و رشد چشمگیر بازرگانیاش، از ۱۹۰۰ پیش از میلاد به بعد شروع به افول میکند. از سالهای گذشته که تمرکز بر عوامل اقلیمی بیشتر شده، نقش این عوامل در افول تمدن هاراپا نیز بیش از پیش پررنگتر دیده میشود. یکی از فرضیات اقلیمی میگوید که از ۲۲۰۰ پیش از میلاد به بعد تغییرات اقلیمی عمدهای پیش آمد که عامل اصلی خشکسالی بود و نیم کره شمالی را تحت تاثیر قرار داد. افول و فروپاشی تمدنهای چندی را به این تغییرات اقلیمی نسبت میدهند. اخیرا تعدادی از دانشمندان این تغییرات اقلیمی را شروع مرحله مگالایان (Meghalayan) در عصر هولوسین معرفی کردهاند چرا که به قدری عمده بود که سیستمهای اقلیمی دنیا را دگرگون کرد، از جمله تغییر در بارشهای موسمی تابستانی، که تمدن هاراپا وابستگی زیادی به آن داشت.
پژوهشگرانی از کالج دانشگاهی دوبلین، ایرلند، با گردآوری دادههای اقلیمی جدید و تمرکز بیشتر بر نیم کره جنوبی و اطراف اقیانوس هند، طی مقالهای که منتشر کردهاند (نک. لینک زیر) این فرضیه را به چالش کشیدهاند. دادههای اینان عمدتا از استالاگمیتها در غارهای اطراف اقیانوس هند گرفته شده است. این پژوهشگران میگویند که ۲۲۶۰ سال پیش از میلاد، تغییرات اقلیمی نسبتا ناگهانیای پیش آمد ولی به جای دگرگونی در بارشهای موسمی تابستانی، دادههای جدید نشان میدهد که کاهش ناگهانی در بارشهای زمستانی را موجب شده است. زندگی مردمان در حوضه رود سند بیشک دستخوش تغییرات زیادی شد ولی تغییرات اقلیمی به قدری نبود که باعث افول مدنیت شود. دادههای گیاهشناختی نشان میدهد که زندگی مردم با تغییرات اقلیمی سازگاری پیدا کرده است، بطور مثال به جای محصولات کشاورزی زمستانه همچون گندم و جو، بیشتر روی محصولات تابستانه همچون ارزن متمرکز شدهاند. اما آنچه احتمالا باعث فروپاشی تمدن هاراپا شد، خشکسالی دیگری بود که حدود ۳۰۰ سال بعدتر شروع شد که پیامد آن کاهش تدریجی بارشهای موسمی تابستانی بود. پژوهشگران میگویند که این خشکسالی دوم بود که زندگی شهری را از میان برد، جامعه عمدتا روستانشین و کشاورز شد و بدین ترتیب تمدن هاراپا از میان رفت.
هرچند برخی از پژوهشگران این فرضیه جدید را قانعکننده یافتهاند، برخی دیگر اشاره کردهاند که استالاگمیتها منبع چندان قابل اتکایی برای دادههای اقلیمی نیستند.
مقاله پژوهشگران ایرلندی در شماره تازه نشریه Climate of the Past منتشر شده است که از لینک زیر میتوانید ببینید و بخوانید. دسترسی به این مقاله برای همگان رایگان و آزاد است.
کریم علیزاده Department of Anthropology, Grand Valley State University
https://cp.copernicus.org/preprints/cp-2020-138
جامعه باستانشناسی ایران Society for Iranian Archaeology ©
