گیاهشناسان به دنبال پیدا کردن نمونههای وحشی و باستانی گیاهان هستند، پیش از اینکه بطور کامل منقرض شوند. این نمونههای وحشی میتوانند کمک کنند که منابع خوراک در زمان تغییرات مرگبار جوی دوام بیاورند و باقی بمانند.
در زمستان مرگبار ۱۹۴۱-۱۹۴۲ یک گروه از گیاهشناسان روس در محاصره سربازان هیتلر افتاده بودند و با گزینهای سخت روبرو شده بودند. بیش از یک دهه، کارکنان بنیاد گیاهان صنعتی واویلوف (Vavilov Institute of Plant Industry) به دقت گردآوری دانههای گیاهانی از سراسر دنیا را انجام داده بودند تا از آنها در اتاقهایی دربسته نگهداری کنند. آنها بر این باور بودند، نمونههایی را نگهداری میکنند که به دانشمندان اجازه خواهد داد تا آنها را تکثیر کرده و بتوانند ابرگیاهان (super plants) آینده را تولید کنند، غلاتی که در سختترین شرایط طبیعی دوام خواهند آورد.
بنیانگذار این بنیاد، نیکلای واویلوف (Nikolai Vavilov)، سالهای زیادی برای گردآوری خویشاوندان وحشی و نادر گندم، گندم چاودار و دیگر غلات صرف کرد تا تکثیرکنندگان بتوانند ژنهای پردوام آنها را استخراج کنند. حال آلمانیهای نازی شهر لنین گراد (سن پترزبورگ) را محاصره کرده بودند و کارکنان این بنیاد نمیتوانستند شهر را ترک کنند. گیاهشناسان در این انبار غله سنگر گرفته بودند تا در برابر موشها، سرمای کشنده و شهروندان گرسنه از آن دفاع کنند.
کارکنان و کارشناسان رده پایین، بستههای برنج، گندم، نخود، جو دوسر و سیب زمینیها را در زمان محاصره ۲۸ ماهه خوردند. اما دیمیتری ایوانوف (Dmitri Ivanov)، رئیس بخش برنج، در حالی که از سوء تغذیه رنج میبرد از چندین هزار بسته برنج نگهداری کرد. هشت نفر از همکارانش از گرسنگی و سرما جان باختند تا از نمونههایی که گردآوری کرده بودند، نگهداری کنند در حالی که می خواستند برخی از نمونهها را بطور قاچاقی به مناطق کوهستانی امن منتقل کنند. بسیاری از نمونههای نادر و گران حفظ شدند تا در تکثیر غلات به کار گرفته شوند و بتوان از آنها برای سیرکردن میلیونها انسان استفاده کرد.
امروزه، ماموریتهای گیاهشناسی با شبکهای بین المللی از خانههای امن برای ژن گیاهان در ارتباط هستند. گردآورندگان دانهها با هواپیماها و خودروها در سراسر دنیا مینوردند و در مسابقهای هستند تا هر چه بیشتر نژادهای باستانی گیاهان را گردآوری و انبار کنند پیش از اینکه بطور کامل منقرض شوند. اما این دفعه، به دنبال گیاهانی هستند که در شرایط سخت و تغییرات جوی پردوام هستند و زنده خواهند ماند. جالب آنکه، خانههای امن برای نگهداری این نمونهها، امروزه چندان هم امن نیستند.
کیومرث غمخوار (Kioumars Ghamkhar)، متخصص و سرپرست ایرانی تبار مرکز ژنتیک و تکثیر گیاهان در دانشگاه استرالیای غربی، میگوید که بسیاری از غلات اهلی شده در گذر زمان بیخاصیت شدهاند. در گذر زمان، کشاورزان غلاتی را برای کشت و برداشت برگزیدند که بارور بودند، مزه خوبی میدادند یا پوست کندنشان آسان بود. این یک روندی بسیار بلندمدت بود که طی آن برخی از ویژگیهای مفید در گیاهان قربانی و از میان رفتند. کیومرث غمخوار میگوید خوراکی که امروزه میخوریم، نوادگان نازپرورده نسلهای بسیاری از گیاهان هستند که با آب کافی سیراب شده و آفت زدایی شدهاند و بدینجا رسیدهاند. غمخوار میگوید که گیاهان امروزی زندگی شبیه زندگی در یک هتل پنج ستاره دارند. حال پیشروان پژوهشی میخواهند ژنهای سرسخت گیاهان را بازیابی و استخراج کنند که زمانی در پیش از تاریخ هنوز در آنها وجود داشته است.
جنگ همچنان یکی از تهدیدهای جدی است برای انبارهای ژن و نگهبانانشان. جنگ باعث از میان رفتن دو مرکز نگهداری بسیار مهم در جمهوری کنگو و سومالی شد. هرچه در این انبارها بود از میان رفت. برخی از گونههایی که در آنجاها نگهداری میشدند در هیچ مرکز دیگری وجود نداشت. مرکزی بین المللی و مهم دیگری نیز در سوریه بطور ناگهانی در طول جنگ در شهر حلب متروک شد.
همچون بسیاری از همکاران گیاهشناساش، گرسنگی دیمیتری واویلوف را با مرگ روبرو کرد ولی نه به خاطر محاصره لنین گراد. او در زندانهای گولاگ در ۱۹۴۳ در گذشت چون متهم بود که با دیدگاهش درباره ژنتیک گیاهان به کشاورزی شوروی آسیب زده است. پنج دهه پس از آن، گزارش محکمه گیاه شناختیاش توسط دو تن از اعضای آن بنیاد در مجله Diversity سرانجام در غرب منتشر شد.
واویلوف امروزه مثل یک رویاپرداز دیده میشود. هیچ کس نمیداند که کدام گندم وحشی یا سیبزمینی شیرین گمنامی ممکن است دارای آن ژن بسیار مهم باشد که وقتی شرایط جوی تغییر میکند به کشاورزان کمک خواهد کرد تا ما را سیر کنند. گردآورندگان دانههای گیاهی تلاش میکنند آن نمونهها را شناسایی و نگهداری کنند پیش از اینکه از دست رفته و منقرض شوند.
مطلب بالا چکیدهای ترجمه شده از مقالهای است که از لینک زیر میتوانید آن را ببینید و بخوانید. این مقاله جزئیاتی دارد که به علاقمندان پیشنهاد میکنیم که اصل مقاله را از لینک زیر بخوانند.
http://www.bbc.com/future/story/20161017-can-wild-seeds-save-us-from-food-apocalypse
جامعه باستان شناسی ایران Society for Iranian Archaeology©
