سه شنبه، ۹ اردیبهشت ۱۳۹۳
بهنام خدا
نامه به دبیر کل یونسکو به مناسبت حضور در ایران
سرکار خانم ایرینا بوکووا
مدیر کل محترم سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)
با سلام و احترام،
مقدم شما را به میهن¬مان ایران، سرزمینی که یکی از کانونها و گهوارههای فرهنگ و تمدن بشری است، گرامی میداریم. حضور ارجمندتان را مغتنم میشماریم و برخی از دغدغهها در زمینه میراث فرهنگی ایران را با شما در میان میگذاریم:
۱٫ در ایران، مانند بسیاری دیگر از نقاط جهان، طی دهههای گذشته برنامههای توسعهای و عمرانی مهمی به اجرا درآمده است. در عین حال، این برنامهها زمینهساز آسیبها و لطمات جبرانناپذیری به محوطهها و زیستگاههای باستانی، آثار و یادمانهای تاریخی و مناطق و منظرهای فرهنگی-طبیعی شدهاند؛ بهویژه محوطهها و مجموعههای منحصربه فردی که تاکنون در فهرست میراث جهانی به ثبت نرسیدهاند و شاید تا سالیان سال به ثبت نرسند در معرض تخریب و ویرانی شدید قرار دارند. از آن سازمان محترم انتظار میرود در کنار توجه به سرنوشت محوطههای میراث جهانی ترتیبی اتخاذ نماید تا دولتها در قبال همة آثار میراثی خود –فارغ از اینکه جهانیاند یا ملّی- در سطوح بینالمللی متعهد شوند. همچنین خواهشمندیم تجربههایِ یونسکو درباره آن دسته از برنامههای عمرانی، همچون ساخت سدهای بزرگ، که مفید بودنشان مورد پرسش و تردید است را در اختیار نهادهای مربوطه در کشورمان قرار داده و برای کاهش اثرات زیانبارشان بر میراث فرهنگی و طبیعی تلاش شود.
۲٫ از میان آثار و مجموعههای تاریخی ایران که در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیدهاند، مجموعههایی چون میدان نقش جهان اصفهان، منظر فرهنگی بم، سازههای آبی-تاریخی شوشتر و کاخ گلستان با مشکلات مهمی مواجه هستند که برخی از آنها به سازمان یونسکو نیز منعکس شده و مورد رسیدگی و بازرسی قرار گرفته است. بهویژه مایلیم اشارهوار توجه شما را نسبت به وضعیت پرخطر برخی از این آثار جلب نماییم. برای نمونه، وضعیت میراث فرهنگی اصفهان با اجرای برنامههای توسعهای نظیر احداث مترو و برنامههای شهری دیگر به شدت در خطر است؛ «بم و منظر فرهنگی آن» هرچند طی سال گذشته از فهرست میراث در خطر خارج شده و اقدامات خوبی در آن صورت گرفته، اما هنوز مشکلات خطرآفرین آن رفع نشده است؛ از جمله میتوان به توسعه روزافزون حلبیآباد و زاغهنشینی پس از زلزله بر روی گسل بم که جزء عرصه اثر محسوب میشود اشاره نمود، و یا از نابودی تدریجی باغات در شهر به نفع احداث ساختمانهای گوناگون یاد کرد. سازههای آبی-تاریخی شوشتر و کاخ گلستان نیز هریک به نوبه خود با مشکلاتِ مهمِ مشابهی دست و پنجه نرم میکنند. از آنجا که میل و خواست برنامههای توسعهای و عمرانی به طور معمول در جهت رفع این مشکلات نیست، مؤکداً خواهشمندیم که نسبت به سرنوشت این آثار توجه ویژه مبذول گردد.
۳٫ طی چند دهة اخیر رشد هویتجویی و سیطره سیاستزدگی موجب کمرنگ شدن نزدیکیها و اشتراکات فرهنگی و تاریخی کشورهای منطقه شده و رقابتهای سیاسی برای ثبت انحصاریِ میراثِ مشترک فرهنگی و گاه مصادره برخی از عناصر فرهنگی (میراث ناملموس) کشورها و تمدنهای کهنسال و دیرپا شدت گرفته است. بر این باوریم که میبایست بسترها و زمینههای لازم برای «تعامل فرهنگی» به جای رقابتهای سیاسی بر سر مسایل فرهنگی فراهم آید تا به جای هویتجوییهای افراطی و فرهنگستیز به همدلی و پذیرش اشتراکات فرهنگی-تاریخی و درک متقابل حرکت کنیم. بیشک در این راه سازمان متبوع شما نقش مهم و تعیینکنندهای به عهده دارد. به عنوان مثال، یونسکو میتواند هر موضوع بحثانگیزی -همچون چوگان- را پیش از ثبت آن به سود یکی از مناطق این ناحیه، میان کشورهای ذینفع به بحث بگذارد. در مورد «چوگان»، قطعاً دستکم از ایران گرفته تا هندوستان و حتی دورتر شاید در انگلستان -که احیای مجدد این ورزش در جهان مدیون اوست- جملگی ابراز تمایل میکردند که پرونده مشترکی ارائه کنند، همانطور که این امر در ثبت «نوروز» نیز اتفاق افتاد. این گونه جاودانه کردن آثار زمینهساز پیوند مجامع در راستای نخستین و مهمترین هدف سازمان ملل متحد میشد که همانطور که از نامش پیداست «پیوند و اتحاد» است و نه «جدایی و انفصال».
۴٫ منطقة آسیای غربی و خاور نزدیک یکی از خاستگاههای تمدن بشری و میراثدار تاریخ و گذشتة فرهنگهایِ از دسترفته یا همچنان زنده و پویایی است که متأسفانه امروزه به طور شتابان در معرض تخریب و نابودی قرار دارند. توسعه نامتوازن و بخصوص جنگ را میتوان به عنوان مهمترین عوامل این تخریب برشمرد. طی چند دهة اخیر، وقوع جنگهای ویرانگر در افغانستان، تاجیکستان، ایران، عراق، سوریه و کشورهای دیگر، آنچنان منجر به تخریب میراث بشری در این منطقه شده که شاید در درازنای تاریخ بیسابقه بوده است. میراث بشری در این منطقه انباشتی از لایههای مختلف تاریخی و فرهنگی و آیینی -از کهنترین فرهنگها و آیینهای بشری و ادیان توحیدی تا تمدنها و فرهنگهای مختلف- را در بر دارد. تخریب این میراث به معنای تخریب میراث همة بشریت است. لذا از آن مقام عالی درخواست داریم تا همه تلاش خود را برای بازتاب جهانی این ضایعة بشری و توقف این تخریبها به کار گیرد.
با احترام
«جامعه باستانشناسی ایران» و «دیدهبان یادگارهای فرهنگی و طبیعی ایران»
Her Excellency ,
Director General of UNESCO
Welcome to our homeland Iran, a land that has been among the oldest cradles of human culture and civilization. We cherish your valuable presence and thereby express some of our concerns about Iran’s cultural heritage:
۱- During the past decades in Iran, like many other countries, numerous development plans have caused damage to the archaeological sites, monuments, as well as historical and natural landscapes. The situation has been especially dire in the case of the sites and landscapes that have not been registered as ‘World Heritage’ and may have to wait in line for this opportunity for a long time. We expect UNESCO to encourage governments to act responsibly in protecting all cultural heritage sites, no matter if they have been registered as a ‘World Heritage’ site or not. We also ask UNESCO to share its knowledge about certain development projects, such as giant dams with no imminent or certain economical benefit, with the concerned sections of government in order to be used as a blueprint for future prevention and minimization of damage to the cultural and natural landscapes.
۲- Among the cultural heritage sites registered as ‘World Heritage’, many such as the Naghsh-e Jahan Square in Isfahan, Bam Cultural Landscape, Shushtar Historical Hydraulic System and Golestan Palace are critically endangered. Some of the problems faced by these sites have been reported to UNESCO and consequently investigated by UNESCO. However let us attract your attention to this important matter again. The Naghsh-e Jahan Square is threatened by the metro and other out of control civil projects, the integrity of Bam Cultural Landscape is jeopardized by the growing sprawl of slums around the Bam Seismic Fault that is part of the World Heritage Property, as well as the constant removal of the gardens to be replaced by new buildings. Other sites are facing more or less similar challenges. Since development projects are not usually concerned with the preservation of cultural property, we sincerely ask you to pay more attention to the destiny of these sites.
۳- During the recent decades the growing fever of nationalization and politicization of heritage has overshadowed the common cultural roots among different countries and has lead many of these countries to fiercely compete and sometimes confiscate other nation’s intangible heritage in their own name. We strongly believe that a context of dialogue and interaction should replace this competitive ambiance in order for the extreme and vulgar acts of denying others share in cultural contributions to the common heritage of man, be replaced by mutual understanding and acknowledgment of cultural roots often shared by many nations. There is no doubt that UNESCO can play a crucial role in this regard. For example UNESCO can open the controversial registration process of ‘Polo’ into a shared debate, before it is registered as a cultural heritage of only one nation. As we know many countries including India, Iran and even England are interested in the joint registration of this ancient sport. Thankfully a similar process took place about Nowrooz. This sort of practice is definitely more in line with the spirit of the ‘United Nation’; its premiere role being uniting nations and not dividing them.
۴- The Middle East is one of the ancient birthplaces of human civilizations and culture that is still thriving. Unsustainable development and especially never-ending wars are rapidly menacing many of the cultural heritage sites in the region. Recent wars in Afghanistan, Tajikistan, Iran, Iraq, Syria and other countries of the region have destroyed many of our collective heritages with a rate that is unprecedented in the history. The cultural heritage in this area includes different layers of ancient cultures; religions and rituals, and destroying this heritage is destroying mankind’s heritage. Therefore we ask Her Excellency to put forth efforts in order to raise awareness about all these atrocities and prevent more destruction in the future.
With Sincerest Respect,
“Society for Iranian Archaeology” and “Iran’s Cultural and Natural Heritage Scouts”
