از زمانی که ژرژ کوویه (Georges Cuvier) در اواخر سده هجدهم میلادی مفهوم «انقراض» (Extinction) را به عنوان یک عامل بیرونی و مهم در روند تطور پیش کشید، تا دهه ۱۹۸۰ این مفهوم بطور جدی مورد توجه قرار نگرفت و مکانیزمهای آن تجزیه و تحلیل نشد. مفهوم انقراض زمانی مورد توجه جدی قرار گرفت که پژوهشگرانی که روی حفاظت از محیط زیست کار میکردند متوجه شدند که فعالیتهای انسانی نقش کلیدی در انقراض گونههای زیستی بازی میکند.
توضیحات و تحلیلهای اندکی که درباره مفهوم انقراض تا پیش از دهه ۱۹۸۰ وجود داشت، بیشتر بر توضیح علت یا علل انقراض تمرکز داشتند و معلول انقراض معمولا مورد غفلت قرار میگرفت. گروهی از پژوهشگران بر این باورند که بدون درک درست از علت و هم معلول، امکان درک مکانیزمهای انقراض وجود ندارد و بنابراین نمیتوان دخالت موثری هم در روند فعلی انقراض انجام داد تا بتوان برخی از گونههای زیستی را از خطر انقراض نجات داد. در سال ۲۰۱۶ همین پژوهشگران پارادایمی را در رابطه با انقراض مطرح کردند و آن را پارادایم کاملی معرفیکردند که در آن علت، معلول و مکانیزمها همه به خوبی توضیح داده میشوند. ایشان این پارادایم را multigenerational, attritional loss of reproductive fitness یا MALF نامیدند. اکنون در مقالهای جدید، با ارائه نمونهها و مصادیق بیشتر، ضمن صحه گذاشتن بر آن پارادایم، تلاش میکنند پارادایم جدید را بهتر توضیح دهند. این پژوهشگران میگویند که مفهوم «انقراض» مفهومی توصیفی و ناقص است که نه فقط روی علت انقراض تمرکز دارد، بلکه اغلب به این پیشفرض متکی است که انقراض یک اتفاق ناگهانی و گسترده بوده که طی آن گونههای زیستی بسیاری و یکباره ناپدید شدهاند. علاوه بر این، علت انقراض نیز اغلب یک عامل بیرونی در نظر گرفته میشود، همچون فورانهای آتشفشانی، تغییرات ناگهانی و گسترده اقلیمی، و یا بطور مثال برخورد سیارک به زمین که موجب انقراض دایناسورها شده است. مطالعات علمی در چند دهه گذشته به روشنی نشان داده است که بسیاری از گونههای جانوری بطور تدریجی (نه ناگهانی) در حال ناپدید شدن هستند بدون اینکه عواملی شبیه عواملی که در بالا ذکر شد در آن دخالتی داشته باشند.
این پژوهشگران بر این باورند که گام نخست این است که از مفهومی جدید استفاده کنیم. ایشان پیشنهاد میکنند که به جای مفهوم انقراض از مفهوم «محو تدریجی» (Evanescence) استفاده کنیم. «محو تدریجی» الزاما دلالت بر وجود یک عامل بیرونی نمیکند و با درک ما از انقراض به عنوان یک «پروسه» نیز انطباق دارد. چنین پروسهای (پروسه محو تدریجی) ممکن است یکی از بخشهای متشکله و یا متمم پروسه تطور باشد، ولی الزامی نیست که چنین باشد. به باور این پژوهشگران multigenerational, attritional loss of reproductive fitness یا MALF همان مکانیزم علمی است که در اکثر موارد گونههای زیستی طی آن تاکنون و به تدریج محو شدهاند.
این مقاله در شماره تازه نشریه The Quarterly Review of Biology منتشر شده است که از لینک زیر میتوانید ببینید و بخوانید. دسترسی به مقاله برای همگان رایگان و آزاد است.
کریم علیزاده Department of Anthropology, Grand Valley State University
https://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.1086/709086
با سپاس از ایشان؛ جامعه باستانشناسی ایران Society for Iranian Archaeology ©
